تاثیر شایعه بر افکار عمومی
مقدمه
شایعه، کوششی جمعی است برای تفسیر یک موقعیت مبهم ولی جذاب. یک مطالعه موردی درباره شایعه نشان میدهد وقتی که جمعیتی به چیزی به شدت دلبستگی پیدا میکند، شایعه به طور کامل و متنوع تولید میشود. ابن دیدگاه مخالف با نتایج کلی است که آلپورت و پستمن براساس تجارب آزمایشگاهی خود به آن دست یافتند. “شایعه” عموما به توضیح یا تبیینهای تایید نشدهای اطلاق میشود که به یک موضوع، واقعه یا مساله عمومی مرتبط است و از شخصی به شخص دیگر منتقل میگردد. براساس این تعریف شایعه میتواند به عنوان یک دانش نوعی، ساده و مجزا که مشکوک است مورد بررسی قرار گیرد.شایعه گونههای متفاوتی دارد: شایعههای گذشته نگر که اشاره ضمنی به حوادث گذشته دارد و شایعههای آیندهنگر یا پیشگو که از آینده خبر میدهد، شایعههایی که برای مبارزه با گروههای خاص به طور سازمان یافته منتشر میشوند و شایعههایی که ظاهرا خود به خود در شرایط آشفتگی اجتماعی رواج مییابد، شایعههایی که نتیجه پرواز بیحد و حصر قوه تخیل است و شایعههایی که شامل اخباری با موضوعاتی منطقی و واقعی است. این تفاوتها ما را ملزم میسازد به تعریف و طبقهبندی شایعهها و جایگاهشان در حوزه رفتار جمعی. شایعه، خبر یا اطلاعی غیر موثق است که مبتنی بر مشهورات یاقول اجماع است یعنی اعتبار خود را از تواتر و شیوع خود میگیرد یعنی از هرکس بپرسیم که علت صحت این خبر چیست، پاسخ میدهد” “چون همه میگویند پس صحت دارد.”” شونده نیز برای پذیرش آن مطلب کمتر به دنبال دلیل و مدرک واقعی است، بلکه به شیوع و تواتر آن بسنده میکند. میگویند: شایعه چون آب دریاست یعنی هرچه نوشیده شود، بیشتر ایجاد عطش میکند. چرا که معمولا شایعه ایجاد ترس و نگرانی در جامعه مینماید و مردم به علت عدم دسترسی به اطلاعات دقیق به آن پناه میبرند و آن را دهان به دهان نقل میکنند و گاه بر آن میافزایند. در دوران انقلاب اسلامی مردم ایران شایعات فراوانی را شنیده اند و آسیبهای فراوانی از توپخانههای تبلیغاتی دشمن متحمل شدها ند. از شایعه رویت تصویر حضرت امام(ره) در کره ماه گرفته تا شایعه بمباران هستهای ایران یا وقوع زلزه مهیب در تهران و یا شایعه اموال و داراییهای آنچنانی مسوولان کشور و امثال آن”.۲ “افکار عمومی قضاوتش را درباره شایعه تا زمان به ثمر رسیدن تحقیقات جامع و علمی به تعویق نمیاندازد. خیلی سریع باید این شکاف ترمیم شود و هیجان به سرعت تسکین یابد بنابراین لازم است تبیینها بدون معطلی ارائه شود."
علل بروز شایعه
در انتخابات، برای فشار بر رقبای حاکم، در دوران بیخبری، در دوران ابهام در اخبار، در زمان کماطلاعی، برای تخریب دشمن، برای تقویت روحیه همسنگران و برای تخریب روحیه دشمنان شایعات به حرکت میافتند. تایید و تاکید صاحبنظران این است که شایعه در شرایطی بروز میکند که درباره موضوعی که برای اکثریت مخاطبان افکار عمومی مهم است. اما درباره آن اطلاعات وجود ندارد اطلاعات موجود مبهم، ناقص و ناکافی است. ابهام + اهمیت = شایعه هرگاه مسالهای مهم در جامعه باشد و یا بروز کند، اما نسبت به آنها ابهام و پوشیدگی ایجاد شود و اخبار آن به درستی و صادقانه مطرح نشود، اهمیت و ابهام افکار عمومی را وادار میکند که جوینده حقیقت و اطلاعات باشند، سپس فرصتی ایجاد میشود تا فرصتطلبان و عنادورزان از آن بهره گیرند، لذا به طور عمده علت شایعه بیاطلاعی مردمان از وقایع ملموس است علاوه بر اینکه در همه بحرانها شایعه وجود دارد یا بوجود میآید.۴ راه مقابله با شایعه “راه مقابله با شایعه عبارتنداز
پیشگیری
پیشگیری: قبل از شیوع هر شایعهای باید خطرات و پیامدهای شایعه را برای مردم تشریح کرد. شایعه وبای خطرناکی است که به شدت و سرعت از یکی به دیگری منتقل میشود. و افراد، گروهها، جوامع و حتی کشورهای مختلف را تحت تاثیر شگرف خود قرار میدهد. در آیات و احادیث متعدد هم نسبت به انجام غیبت، داشتن سوء ظن و پرگویی هشدار داده شدهاست. پس در جامعه اسلامی مردم باید به دنبال حرف و مطلب مستند و موثق باشند. روزنامهها نیز از درج اخبار بدون منبع و به نقل از “محافل خبری” یا “افراد مطلع” باید خودداری نمایند تا جامعه از خطر شایعه مصون ماند. ۲- درمان: چنانچه شایعهای فراگیر شد، باید اقدامات ذیل به عمل آید: ۱-۲) شناسایی منابع و افراد شایعهساز. ۲-۲) بیاعتبار کردن منبع و کشف هویت آنان برای مردم. ۳-۲) دادن اطلاعات صحیح به مردمی که تحت تاثیر شایعه قرار گرفتهاند (جامعه هدف.) ۴-۲) نادیده انگاشتن شایعات ضعیف و پاسخ غیرمستقیم به آن. مثلا نشان دادن تصویر زنده فردی که شایعه قتل وی منتشر شدهاست. ۵-۲) پاسخ شایعه با شایعه (که درجنگهای روانی علیه دشمن به کار بسته میشود.) برای کنترل و درمان هرچه بهتر شایعات مناسب است که مرکزی تحت عنوان مرکز مطالعات شایعه یا “شایعهسنجی” در کشور ایجاد شود تا به تحقیقات علمی و آماری این موضوع و ارائه راههای درمان شایعات بپردازند. آموزشهای عمومی نیز جزئی از شرح وظایف این مرکز میتواند باشد.”
روانشناسی شایعه
مطالعات روانشناسی نشان میدهد که افکار عمومی بر انسان تاثیر میگذارد. در اینجا من صرفا عکسالعمل فرد در مقابل دیگر اعضای گروه را به ویژه در موقعیتی که به لحاظ اجتماعی مهم است - در نظر میگیرم. دکتر برنارد هارت وجود یک گروه یا ذهن جمعی را در مطالعه جالبش در مورد روانشناسی شایعه، به صراحت رد کرد و بیان نمود ما یک روانشناسی اجتماعی و یک روانشناسی فردی نداریم. روانشناسی اجتماعی همان روانشناسی یک فرد در محیط ویژه - یعنی در حضور دیگر افراد گروهاست. به هرحال تجربه شخصی من درباره وضعیت اجتماعی شایعاتی که در طول زلزله منتشر شد، مرا به این نظر راهنمایی کرد که یک قسم ذهن گروهی که تعیینکننده افکار و فعالیتهای فردی به طرق گوناگون است، وجود دارد. دکتر هارت سعی میکند پدیده شایعه را به وسیله بررسی ابهامات تبیین کند. البته واژه ابهام را در معنای وسیع و نسبتا عمومی آن استفاده میکند. او معتقد است شایعه یک پدیده اجتماعی است، اما فرد در ارزیابیاش عامل اجتماعی خاصی را که در انتشار شایعه موثر باشد، نمییابد. به نظر من اگر بحث به صورت زیر ارائه میگردد بهتر است اولا ماهیت شرایطی که شایعه به عنوان عکسالعملی در برابر آن عمل میکند بررسی گردد، ثانیا خصایص خود این واکنش مورد بحث قرار گیرد، ثالثا عواملی که ماهیت و خصایص این واکنش، یعنی عوامل تعیین کننده این واکنش را تعیین میکند مورد بررسی قرار گیرد. من ادعا نمیکنم که مباحثم دقیق است، ولی سعی میکنم فقط نکات اصلی و آشکارتر را بیان کنم”.۶ شرایطی که باعث میشود شایعه منتشر گردد “شرایط نوعی و مثالی که به انتشار شایعه کمک میکند شامل موارد ذیل است: الف - شرایطی که در آن یک اختلال احساسی و هیجانی بوجود آید. ب - شرایط اختصاصی و غیرمتداول باشد. ج - افراد در آن شرایط با مسائل ناشناختهای مواجه شوند. د- شرایط، عوامل ناشناختهای را در بر گیرد. ه-- شرایط به یک گروه ذینفع مرتبط باشد
انواع شایعه
لازم به ذکر است که باتوجه به آسیبپذیری شدید جامعه ما نسبت به رواج شایعات و تلاش فراوان دشمن در ترویج شایعههای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی در جامعه و تخریب سلامت و تعادل روانی مردم، جا دارد که دستگاههای علمی، فرهنگی و تبلیغاتی کشور سرمایهگذاری بیشتری در این راستا انجام دهند. یعنی ضمن تجربه و تحلیل علمی شایعات و ریشههای آنها به تشریح عواقب شایعهسازی و ترویج آن برای مردم بپردازند.”۸ “انواع شایعه ۱) شایعات - ترس: بخشی از شایعات به منظور ایجاد ترس و وحشت و نگرانی در جامعه تولید و پخش میشوند. مثلا در سال ۱۳۷۰ه-.ش. شایعهای در شهرها و روستاهای دور افتاده هند رواج یافت که: “باندهای خاصی برای ربودن بچهها از خیابانها به وجود آمده است”. ضمنا شایع شد که منظور از این اقدام، فروش بچهها به بانکهای خون یا فروش اعضای بدن آنها و به کارگیری آنها در باندهای دزدی و گدایی است. در پی رواج این شایعه در دل پدران و مادران ترس عجیبی مستولی شد، تا آنجا که علیرغم انکار رسمی موضوع از سوی مسئولان امر ولی آنها از اعزام فرزندان خود به مدارس اجتناب ورزیدند. ضمنا افراد زیادی به تهمت بچهدزدی و بدون هیچ محاکمه و تحقیقی توسط مردم اعدام شدند. ۲) شایعه - بدبینی: منظور از شایعه ترویج بدبینی و آزار و اذیت نسبت به اشخاص یا گروههای محبوب یا مقتدر در جامعهاست. مثلا: شایعاتی که علیه پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله در صدر اسلام منتشر میشد و نسبت شاعر بودن به آن حضرت میدادند (سوره یاسین: آیه ۶۹.) همچنین شایعه جنگ قدرت در ایران که بارها از سوی دشمنان انقلاب مطرح شدهاست. مثلا در سال ۱۳۷۲ شایعاتی مبنی بر حمله به منزل حضرت امام(ره) و کشته شدن ۲۰ نفر در بیت ایشان در غرب انتشار یافت که علت آن را نزاع بر سر کسب قدرت بین رهبران کشور ذکر کردند! البته روزنامه واشنگتن تایمز در ۱۹/۳/۹۳ منبع این خبر را دفتر ابوالحسن بنیصدر در پاریس اعلام کرد و با استناد به پخش سخنرانی حضرت امام(ره) از تلویزیون به تکذیب آن پرداخت. ۳) شایعه تفرقهافکن این شایعه بر مبنای اصل “تفرقه بیانداز و حکومت کن” یا “فرق تسد” استوار است. و با هدف ایجاد اختلاف در بین فرمانده و سربازان و یا بین دو همسر یادو طایفه و گروه و امثال آن تولید و پخش میشود. مثلا: پس از اشغال منطقه غزه توسط صهیونیستها در سال ۱۳۶۶ شایع شد که مسیحیان از حاکمان اشغالگر خواستهاند که مسجد بزرگ غزه به کلیسا تبدیل شود. هدف از این شایعه ایجاد شکاف در وحدت ملی فلسطینیان از طریق تحریک احساسات دینی بود. ۴) شایعه فریب: این شایعه همچون پردهای از دود است که برای پنهانسازی اهداف واقعی دشمن استفاده میشود. مثلا در تاریخ ۸/۶/۱۹۴۱ وزیر تبلیغات آلمان دکتر گوبلز ضمن چاپ مقالهای درخصوص جزیره کریت به طور ضمنی اشاره کرد که ارتش آلمان در ابتدا قصد حمله به انگلستان را دارد و سپس روسیه، در حالی که نقشه اصلی بر مبنای هجوم به مسکو بود! ۵) شایعه اقتصادی هدف از شایعه ایجاد حالتی از نگرانی و ترس در بازار مالی یا اوضاع اقتصادی کشور به ویژه در زمان بحرانها و جنگهاست. مثلا: در آمریکا شایعاتی پیرامون تولیدات رستورانهای مک دونالد ظاهر شد که میگفت: این رستورانها به محتوای ساندویچهای خود کرمهایی اضافه میکند تا پروتئین آنها افزایش یابد. در پی این شایعه تعداد زیادی از مردم به علت سلامتی خود از خرید این تولیدات خودداری کردند و مدیریت این رستورانها را مجبور به صرف هزاران دلار نمود تا بر این شایعه ویرانگر سیطره یابد. ۶- شایعه ناموسی: این شایعه در پی جدایی بین زن و شوهر و هتک حرمت افراد از طریق بدنام کردن یکی از همسران است که به آن قذف گفته میشود. مثلا حادثه افک که در آیات ۲۰-۱۰ سوره نور نقل شدهاست در خصوص یکی از این شایعات است. در شان نزول این آیات مفسران گفتهاند که یکی از همسران پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله مورد تهمت ناموسی قرار میگیرد (در برخی کتابها نام این زن را ما ریه قبطیه و در کتب اهلسنت عایشه ذکر کردهاند.) مسلمانان از این مساله سخت ناراحت میشوند تا آن که این آیات نازل میشود. در این آیات مومنانی که فریب این تهمت را خورده و تحت تاثیر قرار گرفتند، مورد سرزنش واقع میشوند و خداوند متعال میفرماید: چرا هنگامی که این (تهمت) را شنیدید، مردان و زنان با ایمان نسبت به خود (وکسی که همچون خود آنها بود) گمان خیر نبردند؟ چرا نگفتید که این دروغی بزرگ و آشکار است؟ چرا چهار شاهد برای آن نیاوردند؟ اکنون که چنین گواهانی نیاوردند، آنان در پیشگاه خدا دروغگو هستند.”۹
منابع و مآخذ
شایعه و افکار عمومی / وارن ای. پیترسن و نئول پی. گیست / ترجمه: عبدالرضا خلیلی ۲- شایعهسازی و راههای مقابله با آن n/article/www.ilamtoday?=article.asp۴۸.com//:http ۳- زلزله شایعه / یکشنبه ۱۷ خرداد ۱۳۸۳ منبع: همشهری نوشته: جی.پراساد / ترجمه: عبدالرضاخلیلی ۴- یحیایی ایلهای - فصلنامه تحقیقات روابط عمومی - مقاله مدیریت بحران ۵- شایعهسازی و راههای مقابله با آن n/article/www.ilamatody?=article.asp۴۸.com//:http ۶- زلزله شایعه / یکشنبه ۱۷ خرداد ۱۳۸۳ منبع: همشهری نوشته: جی.پراساد / ترجمه: عبدالرضا خلیلی ۷- زلزله شایعه / یکشنبه ۱۷ خرداد ۱۳۸۳ منبع: همشهری نوشته: جی.پراساد / ترجمه: عبدالرضا خلیلی ۸- شایعهسازی و راههای مقابله با آن n/article/www.ilamtody?=article.asp۴۸.com//:http ۹- شایعهسازی و راههای مقابله با آن n/article/www.ilamtoday?=article.asp۴۸.com//:http
برگرفته از «http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B9%D9%87»
ردههای پنهان: مقالات با منبع ناکافی | مقالههای نیازمند به ویکیسازی
